Bankar, krónan og fjölmiðlar.

Það er undiralda í samfélaginu. Stigvaxandi streita einkennir opinbera umræðu. Einn fylgifiskur þess er að það vantar sárlega alla festu í umfjöllun fjölmiðla, jafnvel um stór mál.

Sú aldagamla hefð á íslenskum bæjum að draga blæju yfir raunverulegt heimilislíf þegar gesti bar að garði var dressuð upp sem dyggð og kölluð gestrisni. Hún var auðvitað ekkert annað en mild gerð af hræsni. Um leið og gesturinn var farinn hélt bóndinn áfram að berja niðursetninginn og misnota dætur sínar. Kannski varð það síðan á allra vitorði í sveitinni en, þar sem það var aðeins fjálglega rætt undir hræsnisblæjunni, sagði aldrei neinn neitt opinberlega. Hvað þá kom á staðinn og stakk á kýlið.

Nú ganga fjöllum hærri kjaftasögur um einkalíf eins ráðherra ríkisstjórnarinnar. Sögurnar eru þess eðlis að ef þær eru sannar væru þær löngu komnar upp á yfirborðið í fjölmiðlum annarra landa, ef þær eru lognar eru þær til marks um eitthvað miklu verra en að berja niðursetninga undir huliðnshjálmi.

Í dag er dygðin gestrisni dauð. Hún klofnaði í tvö undirhugtök, virðingu fyrir einkalífinu og kappsfullan meting. Við bjóðum nú fólki heim, annað hvort til að eiga með þeim frímúrarlegt einkasamkvæði eða til að hreykja okkur af nýjustu græjunum.

Stærsti hluti Íslendinga skuldar einum eða fleirum af þremur bönkum sem nemur tveimur vinnudögum í viku næstu áratugina. Nú bendir allt til þess að bankarnir skirrist ekki við að fjölga þessum dögum í þrjá til að geta hreykt sér framan í vini sína í fjármálafrímúraraheiminum.

Bankarnir virðast ekki hika við að beita óvönduðum meðölum í þessari viðleitni sinni. Á kontórum bankanna sitja menn við stóra glugga með útsýni yfir þrælana sem hökta upp sísifossarfjallið með grjótið. Þegar gestir koma á kontórinn segja bankastjórarnir sposkir: „Sjáið hvað ég get gert.“ og með einni handarbendingu eru svipurakkar búnir að skipta steinunum út fyrir stærri steina. „Sjáið hvað ég er voldugur.“ Segir jakkafataláfurinn og trúir því pínulítið sjálfur. Allt í kringum hann eru koffeinhæpuð handbendi sem klappa og klæða sig í boli sem á stendur „2 tonn“ – það er hlassið fyrirheitna.

Daginn sem feitasta bankarottan fréttir að Rauði krossinn sé væntanlegur með ókeypis matarpakka handa þrælunum , tæmir hann birgðalagerinn af gömlum matvörum og selur þrælunum. Lætur síðan sem það sé tilviljun hve margir eru saddir þegar krossinn mætir á svæðið.

Bankarnir eiga að heita í samkeppni en kjósa af einhverjum ástæðum að eiga saman samtök þar sem þeir hittast og bera saman bækur sínar.

Þrælarnir hafa tvö ráð. Annað er að hætta að striti fyrir bankana. Ef nógu margir gera það hljóta þeir að rúlla yfirum. Það er vond hugmynd en einhver hluti örvæntingarfullra gæti hrifist af henni. Hin hugmyndin er svo augljós að hún hlýtur að koma til álita.

Bankarnir eru búnir að kafsökkva krónunni. Þeir sitja á henni á sínum feitu rössum rétt á meðan þeir þurfa á því að halda. Krónan getur ekki annað en skoppað upp aftur.

Nú þurfa góðir menn að benda erlendum aðilum á stöðuna. Síðan þurfa erlendir bankar að opna hérna útibú. Þrælarnir færa veðin sín yfir á erlendu bankanna, borga upp lánin hjá rottunum og fylgjast síðan með krónunni hækka og greiðslubyrðinni lækka. Gjaldeyrir kæmi inn í landið.

Eins og stemmningin er orðin væri vopnunum kippt úr höndunum á rottunum á nokkrum dögum. Krónunni væri kippt undan rössunum á þeim og þær þyrftu að synda í land. Þá kemur sér vel að rottur eru næstum jafn góð sunddýr og ísbirnir.

George Carlin - síðasti djókurinn

Í síðasta viðtalinu sem Carlin veitti var hann spurður um uppáhaldsbrandarann. Hann nefndi einn stuttan:

Feðgar sitja á veröndinni og njóta lífsins. Í heiðríkjuskapi snýr pabbi sér að stráknum og segir: - Jæja, væni. Er ekki eitthvað sem þig langar að vita um kynlíf?

Strákurinn svarar: -Jú, pabbi. Hvað heitir loðna svæðið fyrir neðan naflann á mömmu?

-Það heitir píka, segir pápi án þess að missa úr takt.

-En hvað er þá tussa? spyr stráksi.

-Það er restin af mömmu.

19. júní

Dagurinn í dag er kvenna. Forleikur hans var í hæsta máta viðeigandi. Fyrst snerust bloggheimar um undratækið sjálfsfróunarmúffu fyrir karlmenn. Í fyrradag spígsporaði fjallkona um Austurvöll með risavaxið reðurtákn á hausnum og loks var ellimóð birna skotin á flótta. Við kunnum vissulega að meta hið fríðara kyn.

Sjálfsfróunarmúffan er stórkostleg uppfinning. Gagnlegasti hluti kvenna er fjöldaframleiddur úr latexi og gæðin því meiri sem múffan herðir meira að. Atvinnumenn kaupa múffu sem er að minnsta kosti þrem númerum of lítil og fá dunk af sleipiefni í kaupbæti. Þeir sem vilja stunda fjölbreytt kynlíf geta keypt íhluti - latexfóður í múffuna. T.d. rass eða munn. Sjálfsfróunarmúffa, sleipiefni, íhlutir og gelfyllt brjóstahöld. Hvaða alvöru kona getur toppað það? Ég sé þó ekki tilganginn með að hafa gúmmísníp fyrir ofan gatið. Kannski bara til þess að menn viti hvernig múffan á að snúa.

Fjallkonan var óvenju skondin í ár. Göngulagið eftir Austurvelli gaf manni tilefni til að ætla að hún væri raunverulega að koma úr langri fjallgöngu. Glottið eyðilagði þann litla helgileik athafnarinnar sem sykurtoppurinn og frjálslyndu skiltaberarnir náðu ekki að deyða.

Og þá er það Birna. Það mátti heyra óm af gæsagangi liðinna tíma þegar ögn skömmustulegur löggimann sagði að hún hefði verið skotin á flótta, fótafúin og hrum. Og gott ef kólesterólið var ekki í hæstu hæðum eftir allt eggjaátið. Það var hreinlega drulluerfitt að halda henni á lífi. Og hún því skotin. Sem var sérlega svekkjandi í ljósi þess að bjarnabjargvætturinn með kartöfluhreiminn var mættur og búinn að fá pössun fyrir barnið sitt og allt. Hefði Birna bara hlýtt og komið þegar kallað var á hana. Þá væri hún kannski ekki dauð.

Það kom líklega flestum á óvart að til að svæfa svona skepnu þarf svo gott sem að reka í hana deyfingarrýting með handafli. Á sama tíma og Bandaríkjamenn geta skotið sprengju ofan í klósett í tólfþúsund kílómetra fjarlægð og húnvetnskir veiðimenn geta skotið oggulítinn bangsa úr mörg hundruð metra fjarlægð - og það í þoku - þá þurfa bjarnabjargvættir að sjá hvítuna í augum bjarnanna eigi þeir að geta áorkað einhverju.

Það var auðvitað flugbannið, sett til varnar viðkvæmum taugum Birnu, sem kom í veg fyrir að hægt væri að svæfa hana úr þyrlu.

Smekklaus húmor

Smekklaus húmor er vanmetinn listgrein sem kemst allt of sjaldan á stóra sviðið. Á Íslandi er löng hefð fyrir að daðra við smekkleysuna en opinberlega er sjaldan gengist við henni. Hún smýgur því oft undir yfirborðið og súrnar, fólk springur út í teitum og tjaldútilegum en þá er húmorinn orðið lítið annað en viðbjóðsleg samsuða rasisma og hrollsælu.

Ég rakst í dag á þennan strák hér:

..

Mér finnst þetta fyndið. Mjög fyndið á köflum meira að segja. Raunar fannst mér þetta 9 mínútna eldgamla myndband þar sem þessi sami strákur kynnir sig ennþá fyndnara á pörtum, þótt þar sé húmorinn ekki svartur.

Síðan er þetta brostlegt:

..

Og þetta beinlínis illkvittnislega fyndið:

..

En meistarinn sjálfur í svona, söng-kaldhæðnis-uppistandi er auðvitað Tom Lehrer:

..

Ef frá er talin dálítið máttlaus tilraun Halla/Ladda/Ríó-Tríó-legra Íslendinga er mér vitanlega engin hliðstæða til hérlendis.

Svartstakkar og -hausar

Meinhornið í mér hafði gaman af Svarthöfða í prestalestinni. Smáborgarinn í mér var ekki eins hrifinn, fannst þetta óþroskað og óþarft. Vitsmunaverunni mér tókst að kveða smáborgarann í kútinn með því að þetta væri eftir allt saman ógalið andóf. Það er raunar heilmikil glóra í gjörningnum.

Bloggið er búið að afhjúpa trúmálaumræðu landans sem það sem hún er. Kjarninn í umræðunni er eins og ókaraður og vaselínsmurður selkópur sem kjaftaskar í líki hrumra og gigtveikra ísbjarna reyna árangurslaust að festa hramm á. Mörklattinn, kópurinn, skýst og skoppast um svellið þvert og endilangt undan fálmkenndum en þeim mun ákafari sóknum bjarnanna.

Ég hef t.a.m. fylgst með töluverðri kátínu á viðureign trójuhestanna Stefáns og Teits. Sú deila er skemmtileg fyrir þær sakir að báðir eru flugumenn í vígi hins. Dálítið dularfullir kónar sem stunda skæruhernaði á milli stofa í aðalbyggingu Háskólans. Annar dregur guð inn í vistarverur heimspekinganna og hinn gerir sitt besta til að klára það sem Nietzsche byrjaði á guðfræðimegin.

Sú deila varð mjög harðvítug og snérist á endanum um smáatriði. Að hve miklu leyti Teitur hefði orðið meðvirkur í helgisiðum og húllumhæi guðfræðinema og hvort Teitur hafi viljað gera partísnittur úr brauði handa börnum í Bíafra.

Deila Bjarna Harðarsonar og Vantrúar er önnur álíka vitleysa. Vantrú hefur aldrei lagst gegn trúfræðslu í skólum og mun aldrei gera það því vegurinn til trúleysis er lýstur upp af þekkingu á trúarbrögðum. Það sem Vantrú var að mótmæla var sú hugmynd að skólastarf ætti að vera í kristnum anda. Í fyrsta lagi vegna þess að í skóla á fólk að vera í skjóli frá trúaráróðri en einnig vegna þess að sá almenni, góði og kærleiksríki andi, sem trúmenn kalla kristilegan, hefur álíka mikið með Krist að gera og Hekla hefur með fegurð að gera. Þetta eru stök í sama mengi en ekki mengið sjálft.

Inn í deiluna við Bjarna rataði frændgarður þingmannsins (þó ekki Harpa, sem komin er í langþráð netstraff) og þar tók Máni Atlason nokkuð hressilega atskák við guðleysingjana og hafði næstum betur.

Máni benti réttilega á að rökvísi er dálítið ófrjór hluti mannskapnaðarins. Sumt sé hreinlega ekki hægt að styðja með rökum. Litlir sókratesar geti þess vegna alltaf beygt hvern sem er í duftið með því að þráspyrja.

Elskarðu konuna þína?
Já.
Hvers vegna?
Því hún er bæði góð og falleg.
Myndirðu elska hana áfram ef hún yrði ljót í slysi?
Já.
Hvers vegna?
Hún er falleg að innan sem utan.
Myndirðu elska hana ef hún fengi ljótt krabbamein í ristilinn?
Já.
Hvers vegna?
Því hún er falleg í anda og það er andinn sem ég elska.
Myndirðu elska hana ef hún yrði geðveik - og vond?
Já.
Hvers vegna?
Því ég elska hana, sama hvað kemur fyrir hana?
Hvers vegna elskarðu hana?
Ég er búinn að segja það.
Nei, ég meina, hvers vegna hana? En ekki einhverja aðra nú eða karl?
Svona er ég bara gerður.
Hvað er ást?
Það er kærleikur gagnvart annarri manneskju.
Hvað er kærleikur?
Að vilja öðrum vel.
Hvers vegna vill maður öðrum vel?
Það er hluti af skapgerð manna.
Hvernig þá?
Okkur líður vel við að sjá öðrum líða vel, hugsa ég.
Hvað lætur okkur líða vel?
Efnaboð frá kirtlum í líkamanum mestmegnis.
Hvernig þá?

Og það er sama hve lipur maður er að svara, á endanum er ekki hægt að rökstyðja ást eða nokkuð annað. Það er hægt að útskýra hana niður í smáatriði en á endanum vantar alltaf lokaorsakasamhengið. Hume benti á þetta fyrir löngu.

Þannig má rökræða allt niður í óvissuna.

Og þannig sjá margir trúaðir (og stríðnir) vantrúaða. Sem villuráfandi sauði á lendum rökvísinnar sem eru svo eitraðir að grasið sölnar undir fótum þeirra og ský dregur fyrir sólu.

Brandarinn er síðan sá að trúleysingjar eru upp til hópa bæði rómantískar og hrifnæmar sálir, sem láta heillast af fótboltaliðum, matargerð og fegurð - allt án þess að geta rökstutt það.

Og þeir heillast af málstað trúleysisins. Og geta ekki rökstutt það.

Þar með halda margir trúaðir að þeir séu búnir að nappa trúleysingjana í gildru. Þeir trúi víst. Trúi á trúleysi, fótbolta, vín og víf.

Og það er rétt. Allt líf sem öðlast tilgang batnar með trú á þann tilgang. Það trúa því allir heilsteyptir menn.

Þar með er þó að sjálfsögðu ekki sagt að rétt sé að trúa hverju sem er. Og trúarbrögð, t.a.m. kristni, er langt frá því að vera hafin yfir rök. Hún þykist ekki einu sinni vera það. Hún snýst um rök. Rök sem sumum þykja góð en önnur vond.

Þú átt Jesú skuld að gjalda því hann fórnaði sér fyrir syndir þínar. Þetta er röksemdafærsla. Ef þú ekki hlýðir verður þú grillaður á teini í víti, svo það er hollara fyrir þig að hlýða. Þetta er líka röksemdafærsla. Eina leiðin til að tryggja tilvist skylduboða (þ.e. setninga sem byrja á „Þú skalt...“) er tilvist Guðs. Allt eru þetta röksemdir. Og þær eru allar vafasamar.

Þörfin á trú gerir góð rök örlítið lélegri. Hún gerir ekki léleg rök góð.

Í því felst stóri misskilningur margra trúaðra.

En þetta er bara mín trú

Nýlega reyndi guðfræðinemi að færa rök fyrir því hér á þessum vettvangi að fullorðið fólk, t.a.m. í ummönnunarstéttum, ætti að vera hreinskiptið í samræðum við börn um álitamál eins og trúmál. Ef barn spyrði kristinn kennara spurningar á borð við: „Hvar er mamma þín?“ þá væri hreinlega eðlilegt að svara: „Hún er hjá Guði“ svo lengi sem sá varnagli fylgdi að einhver gæti verið annarrar skoðunar. Þannig lærði barnið smám saman að kennarinn héldi mömmu sína vera hjá Guði, Abdullah í 5.G héldi hana hjá Skrattanum og Ella náttúrufræðikennari fullyrti að hún væri hjá ormunum. Með þessu móti myndi barnið vera eggjað til að taka eigin afstöðu sjálfstætt og eðlilega.

Þetta er auðvitað galin skoðun. Kennarar, foreldrar og jafnvel þýðendur barnaefnis eru í innrætingarhlutverki gagnvart börnum. Þessu innrætingarhlutverki fylgir sú skylda að gera barnið fært um að taka sjálft afstöðu til álitamála. Meginatriði í því að taka afstöðu, hvort sem um barn eða fullorðinn er að ræða, er að skilja málefnið sjálft og þá þarf að hreinsa burt alla þá þætti sem þvælast bara fyrir og byrgja sýn. Það eru einmitt þættir eins og hefðir, saga, bábiljur og, síðast en alls ekki síst, persónur þeirra sem málefninu tengjast.

Það er óhugguleg sálnaásælni sem vakir fyrir guðfræðinemanum sem vill eiga einlæg samtöl við smábörn um Guð og blanda persónu sinni þar inn í. Þau rök sem tíunduð eru ti (að annars tali barnið bara við einhvern annan, t.d. önnur börn) eru svo ómerkileg að þau þarf ekki að virða með svari. Skoðanir einstakra fullorðinna á álitamálum eiga ekkert erindi við börn. Það skiptir hér ekki meginmáli hvort skoðunin lýtur að eilífðarmálum eða öðrum eldfimum málum. Kennari sem trúir börnum fyrir því að sér finnist komið alveg nóg af Pólverjum til landsins er siðblindur, alveg eins og sá sem fullyrðir að það sé hans persónuleg sannfæring að börn sem sprengi sig í loft upp við landamærastöðvar fari í góða staðinn og kalli blessun yfir fjölskyldur sínar. Hér skiptir engu þótt skoðunin sé smurð í bak og fyrir með fyrirvörum og varnöglum.

Fólk sem hefur svo róttæka afstöðu í álitamálum að því líður illa að þurfa að sitja á henni innan um börn er hreinlega ófært til að umgangast börn í starfi sínu. Það á að finna sér aðra vinnu.

Samræmd próf & samanburður

Samræmd próf eru ægilega tvíbent fyrirbæri. Þau hafa ótvíræða kosti. Þau gefa vísbendingar um gæði skólastarfs, hvetja til sjálfstæði í námi og eru inntökupróf í framhaldsskóla. Gallarnir eru þó fleiri. Þau hvetja til samanburðar, sem í mörgum tilfellum er óeðlilegur, stýra skólastarfi og mæla best það sem er fánýtast í skólastarfinu. Svo eru þau oftast léleg.

Nú hefur enn og aftur verið dreginn saman tölfræði um samanburð einstakra kjördæma. Samkvæmt þeim er meðaleinkunn samræmdra prófa í Reykjavík og nágrenni 6,5. Í Norðvestukjördæmi er meðaleinkunn 5,8. Norðausturkjördæmi hefur meðaleinkunnina 6,1 og Suðurland rekur lestina með 5,6.

Í raun er ótrúlega auðvelt að tryggja góðan árangur á samræmdum prófum. Prófin eru bæði fyrirsjáanleg og einhæf. Vilji kennari að nemendur nái góðum árangri á lokaprófi í íslensku hefur hann 3 ár til að kenna nemendum allt á listanum hér að neðan. Vilji hann ná góðum árangri í náttúrufræði þarf hann aðeins að fara yfir þessi atriði. Hið sama gildir um öll önnur fög.

Það þarf varla að taka fram að það efni sem prófað er úr á samræmdum prófum er ekki nema brot af því efni sem ber að kenna. Aðalnámskrá í náttúrufræði er t.a.m. svo tröllvaxin að til að kenna öll efni hennar þarf að fara í nýtt efni á 20 mínútna fresti allan námstímann, frá 8. bekk og upp úr.

Að fara með nemendur niður að á og láta þá safna sýnum, taka þau með sér í skólann og greina þau tekur a.m.k. 80 mínútur. Á þeim tíma læra börnin heilmargt í náttúrufræði. En um leið vanrækja þau a.m.k. 3 markmið úr námskrá. Næstum öruggt má telja að slíkt nám verði að hverfandi gagni á samræmdu prófi.

Gæði samræmdra prófa eru afar misjöfn. Fyrir nokkrum misserum sendi ég inn kvörtun vergna prófs í stærðfræði hjá 7. bekk. Ég var búinn að rembast við það að kenna nemendum stærðfræði út frá rökfræði (var að prófa þá tilgátu að með því væri hægt að laga alkunnan vanda sem felst í máttleysi annars skarpra nemenda gagnvart orðadæmum). Nema hvað, 12 ára gömul börnin fóru í prófið þar sem þau rákust m.a. á spurningu þar sem forsendurnar voru þær að tiltekinn fjöldi nemenda í bekk vildi ost á brauðið sitt og annar fjöldi sultu. Samanlagður fjöldi sultu- og ostfólks var meiri en nemendafjöldinn og spurningin var hve margir vildu bæði ost og sultu.

Nokkrir krakkanna lentu þarna í bölvuðum vandræðum. Þeim fannst ekkert eitt svar rétt. Sem er eina skynsamlega svarið við spurningunni.

Þótt ég muni ekki tölurnar þá var dæmið einhvernveginn svona:

Í 18 manna bekk vilja 13 brauð með osti og 11 brauð með sultu. Hve margir vilja brauð með osti og sultu?

Við fyrstu sýn virðist sem svarið sé 6. En raunin er auðvitað sú að þeir gætu allt eins verið 11. Eða 9. Eða 7.

Niðurstaða Námsmatsstofnunnar var stutt og snaggaraleg. Þeir töldu að spurningin væri ekki til þess fallin að „valda misskilningi.“ Þeir létu því hið ranga svar standa.

Það er regla en ekki undantekning að hvert einasta ár neyðist stofnunin samt til að ógilda svarmöguleika að hluta eða í heild og láta marga og jafnvel alla svarmöguleika gilda.

Samanburður samræmdra prófa er löngu fokinn út um gluggann. Nú má hver nemandi taka hvert próf tvisvar hvenær sem er frá 8. til 10. bekkjar (þó breytast prófin nú með nýjum lögum). Á þeim stöðum sem þessi réttur nemandans er tekinn alvarlega er eðlilegt að áætla að meðaleinkunn lækki. Bráðgerir nemendur taka þá prófin gjarnan í 8. eða 9. bekk og fá þá lægri einkunn en ef þeir hefðu lært 1 eða 2 ár í viðbót en slakir nemendur fresta erfiðum prófum í lengstu lög. Við það lækkar meðaleinkunn skólans.

Það þarf að koma skikki á samræmd próf og finna þeim ásættanlegan stað. Það er ömurlegt til þess að hugsa að margir af skólunum sem í dag hrósa happi vegna „góðrar útkomu“ hafa í raun svikið nemendur sína um góða menntun og miðað nám þeirra síðustu misserin við andlítil krossapróf sem prófa að miklu leyti nauðaómerkilega hluti og traðka á öllu ímyndunarafli. Það er vesæl manneskja sem ekki getur fundið vaðandi tvíræðni í mörgum af dæmunum hér að neðan eða sára vöntun á betri svarmöguleikum (hverjum dettur annars í hug að hafa krossapróf úr ljóðum?!).

Útkallstími

Það er dálítið merkilegt að það tókst að kalla til fimm menn með öflugar byssur áður en hægt var að finna einn dýralækni.